Major Approaches to Literary Criticism

Introduction

Literary criticism is not limited to one method of reading. Different approaches ask different questions about a literary work. Some focus on language and structure, others examine the author’s historical circumstances, social conditions, psychological dimensions, cultural identity or relationship with other texts.

The choice of approach depends on the nature of the work and the question being investigated. A critic studying the metre and imagery of a Pashto ghazal may use a formal approach, while a researcher examining representations of war and displacement in a novel may use historical, sociological or postcolonial methods.

1. Formalism and Text-Centred Criticism

Formalism emphasizes the literary text itself. It examines structure, imagery, rhythm, diction, symbolism, narrative voice and the relationship between different parts of the work.

In Pashto poetry, a formal analysis may investigate the relationship between metre, rhyme, refrain and meaning. In prose, it may examine plot structure, characterization, dialogue and narrative technique.

This approach helps critics avoid reducing a literary work to the author’s biography or political opinions. However, exclusive attention to the text may overlook important historical and social contexts.

2. Historical Criticism

Historical criticism studies a literary work in relation to the period in which it was produced. It examines political events, social institutions, intellectual traditions, religious debates and literary conventions.

For example, the poetry of Khushhal Khan Khattak can be studied in relation to the political and cultural conditions of the Mughal period. Similarly, modern Pashto writing about conflict and migration can be examined in relation to the historical circumstances of the communities represented.

Historical interpretation requires reliable evidence. A critic should distinguish documented facts from later traditions, legends and personal assumptions.

3. Biographical Criticism

Biographical criticism examines the relationship between a writer’s life and literary work. Knowledge of a poet’s education, travels, relationships, political experiences and intellectual influences can help readers understand particular themes.

However, the writer and the literary speaker should not automatically be treated as the same person. A poem’s narrator may express an imagined position, and a fictional character is not necessarily a direct representation of the author.

4. Sociological and Marxist Criticism

Sociological criticism investigates how literature represents society, institutions, class relations, economic conditions, customs and power. Marxist criticism gives particular attention to class, labour, material conditions, ideology and the relationship between culture and economic structures.

These approaches can be useful for studying Pashto literature about poverty, land, labour, inequality, political authority and social reform. They help critics ask whose interests are represented, whose voices are absent and how social structures shape characters’ lives.

The critic should nevertheless avoid forcing every literary work into a predetermined political explanation.

5. Feminist and Gender Criticism

Feminist criticism examines the representation of women, gender roles, social power, voice, agency and inequality in literature. It also studies the contribution of women writers and the ways literary traditions have included or excluded their experiences.

In Pashto literature, this approach can be applied to folk poetry, landays, short stories, novels, memoirs and contemporary writing. It may examine how women express grief, love, resistance, social criticism and personal aspirations, as well as how male-authored texts represent women’s lives.

Gender criticism should consider historical and cultural context rather than impose simplistic assumptions on every text.

6. Psychological and Psychoanalytic Criticism

Psychological criticism explores the emotional and mental dimensions of characters and literary speakers. It may examine fear, memory, desire, trauma, conflict, identity and motivation.

Psychoanalytic criticism is a more specific tradition that draws on theories of the unconscious, repression and symbolic meaning. These approaches can help interpret complex characters and recurring images, but they should not be used to diagnose real authors or characters without adequate basis.

7. Structuralism and Post-Structuralism

Structuralism examines the systems of signs, patterns and relationships through which meaning is produced. It may investigate recurring narrative structures, oppositions, conventions and cultural codes.

Post-structuralist approaches question the idea that a text always has one fixed or final meaning. They examine ambiguity, contradiction, unstable language and the different interpretations that a text may support.

These approaches can be used to study recurring patterns in Pashto folk narratives, symbolic contrasts in poetry and the relationship between language and identity.

8. New Historicism

New Historicism studies literature alongside other forms of historical evidence, such as political documents, chronicles, letters, legal records, religious texts and social practices. It does not treat literature as completely separate from the world in which it was created.

This approach is particularly relevant to Pashto literary history. A poem, chronicle or narrative can be studied both as a literary work and as evidence of the debates, values and social relationships of its time. Khan Zaman Kakar has discussed the importance of New Historicism for strengthening Pashto literary criticism and connecting literary texts with wider historical contexts.

9. Postcolonial and Cultural Criticism

Postcolonial criticism examines the effects of colonial power, political domination, cultural representation, language policy and resistance. Cultural criticism studies how literature reflects and shapes collective identity, memory, tradition and social values.

These methods can be applied to Pashto writing about language, borders, political authority, migration, cultural marginalization and relations between local and global cultures.

They are also useful for studying the experiences of Pashto-speaking communities living outside their traditional regions.

10. Comparative Criticism

Comparative criticism studies literary works across languages, periods, genres and cultural traditions. It may examine translation, shared themes, literary influence, formal similarities and differences in cultural expression.

For example, a critic may compare Pashto ghazal traditions with Persian or Urdu poetry, or examine how a folk narrative is transformed into a modern short story. Comparison should be based on evidence and should recognize the independent creativity of each tradition.

Choosing and Combining Critical Approaches

No single method can answer every literary question. A study of a classical Pashto poem may combine formal analysis of metre and imagery with historical research into the poet’s period. A novel about migration may require sociological, psychological and postcolonial approaches.

A responsible critic should:

• Identify the main research question.
• Select a method suitable for the text and question.
• Read the original work closely.
• Use reliable historical and bibliographic evidence.
• Explain the method and its limitations.
• Avoid imposing a theory without demonstrating its relevance.

Conclusion

Major approaches to literary criticism provide different ways of understanding literary works. Formalism examines artistic structure; historical criticism studies context; sociological and feminist methods investigate social relations; psychological criticism explores inner experience; and comparative, postcolonial and New Historicist approaches connect literature with wider intellectual and cultural systems.

Pashto literary criticism can become more rigorous and diverse by using these approaches thoughtfully while remaining attentive to the language, traditions and historical experiences of Pashto literature.

Further Reading

• Khan Zaman Kakar, “Literary Criticism and New Historicism,” Takatoo, 2015.
• Mikhail Pelevin, “The Inception of Literary Criticism in Early Modern Pashto Writings,” Iranian Studies, 2021.
• Mikhail Pelevin, “The Time of Lament: A Momand Drama of 1711 through the Eyes of Pashtun Litterateurs,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 2021.
• Palatana, Malakand University Research Journal of Pashto, scope and mission.

د ادبي کره کتنې مهمې لارې چارې

سریزه

ادبي کره کتنه یوازې د لوستلو یوه ځانګړې طریقه نه ده. د کره کتنې بېلابېلې لارې د ادبي اثر په اړه بېلابېلې پوښتنې مطرح کوي. ځینې لارې پر ژبه او جوړښت تمرکز کوي، ځینې د لیکوال تاریخي شرایط، ټولنیز چاپېریال، رواني اړخونه، کلتوري هویت او له نورو متنونو سره اړیکې څېړي.

د کره کتنې د لارې ټاکنه د اثر پر ماهیت او د څېړنې پر پوښتنه پورې تړلې ده. د پښتو غزل د وزن او انځورګرۍ څېړونکی ښايي شکلي کره کتنه وکاروي، خو د یوه ناول د جګړې او کډوالۍ د انځورولو څېړنه تاریخي، ټولنیزو یا له استعماره وروسته میتودونو ته اړتیا لرلای شي.

۱. شکلي کره کتنه او پر متن متمرکزه مطالعه

شکلي کره کتنه پر ادبي متن تمرکز کوي. د اثر جوړښت، انځورګري، اهنګ، د کلمو انتخاب، سمبولونه، د روایت غږ او د متن د برخو ترمنځ اړیکې څېړي.

د پښتو شعر په شکلي څېړنه کې د وزن، قافیې، ردیف او معنا اړیکه ارزول کېدای شي. په نثر کې د داستان جوړښت، کرکټرونه، مکالمه او د روایت تخنیکونه څېړل کېږي.

دا لاره له کره‌کتونکي سره مرسته کوي چې ادبي اثر یوازې د لیکوال ژوند یا سیاسي نظرونو ته راکم نه کړي. خو که کره‌کتنه یوازې پر متن محدوده شي، مهم تاریخي او ټولنیز شرایط له پامه غورځېدای شي.

۲. تاریخي کره کتنه

تاریخي کره کتنه ادبي اثر د هغه وخت له شرایطو سره تړي چې اثر پکې لیکل شوی وي. سیاسي پېښې، ټولنیزې ادارې، فکري دودونه، مذهبي بحثونه او ادبي رواجونه څېړي.

د بېلګې په توګه، د خوشحال خان خټک شاعري د مغولي دورې له سیاسي او کلتوري شرایطو سره په اړیکه کې مطالعه کېدای شي. همدارنګه، د جګړې او کډوالۍ په اړه معاصرې پښتو لیکنې د هغو ټولنو د تاریخي شرایطو په رڼا کې څېړل کېدای شي چې په اثارو کې انځور شوي دي.

تاریخي تفسیر باوري شواهد غواړي. کره‌کتونکی باید مستند حقایق له وروسته رامنځته شوو روایتونو، افسانو او شخصي انګېرنو څخه جلا کړي.

۳. ژوندلیک‌محوره کره کتنه

ژوندلیک‌محوره کره کتنه د لیکوال د ژوند او ادبي اثر ترمنځ اړیکه څېړي. د شاعر زده‌کړې، سفرونه، اړیکې، سیاسي تجربې او فکري اغېزې د ځینو موضوعاتو په پوهېدو کې مرسته کولای شي.

خو لیکوال او د ادبي متن ویونکی باید په اتومات ډول یو شخص ونه ګڼل شي. د شعر راوي ښايي یو خیالي دریځ وړاندې کړي او د داستان کرکټر هم اړین نه دی چې د لیکوال مستقیم انځور وي.

۴. ټولنپوهنیزه او مارکسیستي کره کتنه

ټولنپوهنیزه کره کتنه څېړي چې ادب ټولنه، ادارې، طبقاتي اړیکې، اقتصادي شرایط، دودونه او واک څنګه انځوروي. مارکسیستي کره کتنه په ځانګړي ډول طبقې، کار، مادي شرایط، ایډیالوژي او د کلتور او اقتصادي جوړښتونو اړیکې څېړي.

دا لارې د پښتو هغو اثارو د مطالعې لپاره ګټورې دي چې بې‌وزلي، ځمکه، کار، نابرابري، سیاسي واک او ټولنیز اصلاحات انځوروي. کره‌کتونکی پرې دا پوښتنې مطرح کولای شي چې د چا ګټې په اثر کې منعکسې شوې دي، د چا غږ پکې نه اورېدل کېږي او ټولنیز جوړښتونه د کرکټرونو پر ژوند څه اغېز کوي.

خو کره‌کتونکی باید هر ادبي اثر په زور یوې له مخکې ټاکل شوې سیاسي تشریح ته محدود نه کړي.

۵. فیمینستي او جنسیتي کره کتنه

فیمینستي کره کتنه په ادبي اثارو کې د ښځو انځور، جنسیتي رولونه، ټولنیز واک، غږ، خپلواکي او نابرابري څېړي. همدارنګه د ښځینه لیکوالو ونډه او په ادبي تاریخ کې د ښځو د تجربو د شاملېدو یا له پامه غورځېدو څرنګوالی ارزوي.

په پښتو ادب کې دا لاره د ولسي شاعرۍ، لنډیو، لنډو کیسو، ناولونو، یادښتونو او معاصرو لیکنو په مطالعه کې کارول کېدای شي. دا څېړي چې ښځې څنګه غم، مینه، مقاومت، ټولنیز نقد او شخصي غوښتنې بیانوي او نارینه لیکوالان د ښځو ژوند څنګه انځوروي.

جنسیتي کره کتنه باید تاریخي او کلتوري شرایط په پام کې ونیسي او پر هر متن ساده او یو شان حکم ونه تپي.

۶. رواني او روان‌شننیزه کره کتنه

رواني کره کتنه د کرکټرونو او ادبي ویونکو عاطفي او ذهني اړخونه څېړي. وېره، حافظه، غوښتنې، رواني ټپونه، شخړې، هویت او د چلند انګېزې پکې ارزول کېږي.

روان‌شننیزه کره کتنه د رواني تحلیل یوه ځانګړې لاره ده چې د لاشعور، ځپلو احساساتو او سمبولیکو معناوو له نظریو څخه ګټه اخلي. دا لارې د پېچلو کرکټرونو او تکراري انځورونو په تفسیر کې مرسته کولای شي، خو د کافي شواهدو پرته باید پر حقیقي لیکوالانو یا کرکټرونو رواني تشخیص ونه شي.

۷. جوړښت‌پالنه او له جوړښت‌پالنې وروسته کره کتنه

جوړښت‌پالنه هغه نښې، نمونې او اړیکې څېړي چې د معنا په رامنځته کېدو کې برخه لري. تکراري داستاني جوړښتونه، متضاد مفاهیم، ادبي دودونه او کلتوري رمزونه پکې ارزول کېږي.

له جوړښت‌پالنې وروسته کره کتنه دا پوښتنه مطرح کوي چې ایا یو متن تل یوه ثابته او وروستۍ معنا لري که نه. دا لاره د ژبې ابهام، تضادونه او د متن د بېلابېلو تفسیرونو امکانات څېړي.

دا میتودونه د پښتو په ولسي داستانونو کې د تکراري جوړښتونو، په شاعرۍ کې د رمزي تضادونو او د ژبې او هویت د اړیکو د مطالعې لپاره ګټور دي.

۸. نوې تاریخ‌پالنه

نوې تاریخ‌پالنه ادبي اثر له نورو تاریخي اسنادو سره یوځای مطالعه کوي؛ لکه سیاسي اسناد، تاریخونه، لیکونه، حقوقي ریکارډونه، مذهبي متون او ټولنیز دودونه. دا ادب له هغه نړۍ څخه په بشپړه توګه جلا نه ګڼي چې پکې رامنځته شوی وي.

دا لاره د پښتو ادبي تاریخ لپاره ځانګړی اهمیت لري. یو شعر، تاریخ‌لیک یا داستان هم د ادبي اثر په توګه او هم د خپل وخت د فکري بحثونو، ارزښتونو او ټولنیزو اړیکو د څرګندونې په توګه مطالعه کېدای شي. خان زمان کاکړ د نوې تاریخ‌پالنې د اهمیت په اړه لیکلي او د پښتو ادبي کره کتنې د پیاوړتیا لپاره یې د ادبي متنونو له پراخ تاریخي چاپېریال سره د تړلو اړتیا مطرح کړې ده.

۹. له استعماره وروسته او کلتوري کره کتنه

له استعماره وروسته کره کتنه د استعماري واک، سیاسي تسلط، کلتوري انځور، ژبنیو سیاستونو او مقاومت اغېزې څېړي. کلتوري کره کتنه بیا د ټولنیز هویت، ګډې حافظې، دودونو او ارزښتونو د انعکاس او جوړېدو څرنګوالی ارزوي.

دا لارې د پښتو هغو اثارو په مطالعه کې کارول کېدای شي چې ژبه، پولې، سیاسي واک، مهاجرت، کلتوري محرومیت او د سیمه‌ییزو او نړیوالو کلتورونو اړیکې څېړي.

د دودیزو سیمو څخه بهر د پښتو ژبو ټولنو د تجربو د مطالعې لپاره هم ګټورې دي.

۱۰. پرتلیزه کره کتنه

پرتلیزه کره کتنه ادبي اثار د ژبو، دورو، ژانرونو او کلتوري دودونو ترمنځ پرتله کوي. ژباړه، ګډې موضوعګانې، ادبي اغېزې، شکلي ورته‌والی او د کلتوري بیان توپیرونه څېړلای شي.

د بېلګې په توګه، کره‌کتونکی د پښتو غزل له فارسي یا اردو غزل سره پرتله کولای شي، یا دا څېړلای شي چې ولسي داستان په معاصره لنډه کیسه کې څنګه نوې بڼه غوره کوي. پرتله باید پر شواهدو ولاړه وي او د هر ادبي دود خپلواک خلاقیت ته درناوی وکړي.

د کره کتنې د لارې ټاکنه او ګډ استعمال

هیڅ یو میتود د ادبي څېړنې ټولو پوښتنو ته ځواب نه شي ویلای. د یوه کلاسیک پښتو شعر څېړنه د وزن او انځورګرۍ شکلي تحلیل له تاریخي څېړنې سره یوځای کولای شي. د کډوالۍ په اړه یو ناول بیا ټولنپوهنیزې، رواني او له استعماره وروسته لارې غواړي.

مسؤل کره‌کتونکی باید:

• د څېړنې اصلي پوښتنه روښانه کړي.
• د متن او پوښتنې له ماهیت سره مناسبه لاره غوره کړي.
• اصلي اثر په دقت ولولي.
• باوري تاریخي او کتاب‌پېژندنیز شواهد وکاروي.
• خپل میتود او محدودیتونه څرګند کړي.
• یوه نظریه بې له دلیله پر متن تحمیل نه کړي.

پایله

د ادبي کره کتنې مهمې لارې د ادبي اثارو د پوهېدو بېلابېل امکانات برابروي. شکلي کره کتنه هنري جوړښت څېړي؛ تاریخي کره کتنه تاریخي چاپېریال؛ ټولنپوهنیزې او فیمینستي لارې ټولنیزې اړیکې؛ رواني کره کتنه دنننۍ تجربې؛ او پرتلیزه، له استعماره وروسته او نوې تاریخ‌پاله لارې ادب له پراخو فکري او کلتوري نظامونو سره تړي.

پښتو ادبي کره کتنه هغه مهال لا علمي او متنوع کېدای شي چې دغه میتودونه په سنجول شوې توګه وکاروي او د پښتو ژبې، ادبي دودونو او تاریخي تجربو ځانګړتیاوې په پام کې ونیسي.

د لا زیاتو مطالعو لپاره

• خان زمان کاکړ، «ادبي کره کتنه او نوې تاریخ‌پالنه»، تکاټو، ۲۰۱۵.
• میخایل پېلېوېن، «په لومړنیو معاصرو پښتو لیکنو کې د ادبي کره کتنې پیل»، ایراني مطالعات، ۲۰۲۱.
• میخایل پېلېوېن، «د ژړا وخت: د ۱۷۱۱ کال د مومندو ډرامه د پښتنو ادیبانو له نظره»، د ختیځو او افریقایي مطالعاتو ژورنال، ۲۰۲۱.

• پلاتنه، د ملاکنډ پوهنتون د پښتو څېړنیز ژورنال، د ژورنال موخې او څېړنیزې برخې.