Table of Contents

Major Pashto Literary Critics and Scholars

Introduction

The development of Pashto literature has depended not only on poets, novelists, dramatists and storytellers, but also on critics, historians, editors, linguists and researchers. These scholars preserve literary texts, investigate their origins, interpret their meanings, establish reliable editions and examine the historical and cultural conditions in which literature develops.

The history of Pashto literary scholarship is broad. It includes traditional reflections by writers themselves, modern literary history, textual editing, linguistic research, critical essays and contemporary academic studies. It is important to distinguish a literary critic, whose work directly evaluates or interprets literature, from a literary historian, editor or linguist whose contribution may be different but equally valuable.

Early Foundations of Literary Reflection

Critical reflection in Pashto did not begin only with modern universities and academic journals. Early writers sometimes discussed the purpose of their works, the value of writing in Pashto, poetic skill and their place within the wider literary culture.

Research by Mikhail Pelevin identifies early forms of literary-critical reflection in seventeenth-century Pashto writings, particularly among Roshani authors and Khushhal Khan Khattak. These early statements were not a modern system of literary criticism, but they show that Pashto writers were already thinking about literary purpose, authorship, language and artistic achievement.

The poetry of Ashraf Khan Khattak and Kazim Khan Shaida also contains reflections on poetic artistry and literary style. Their writings demonstrate that questions of language, identity and poetic innovation were part of early modern Pashto literary discourse.

Abdul Hai Habibi

Abdul Hai Habibi (1910–1984) was one of the most influential historians and researchers of Pashto literature. His work covered literary history, manuscripts, historical sources, language and the publication of classical texts.

His editorial work on the collected poetry of Khushhal Khan Khattak in 1938 is regarded in research on Pashto textual scholarship as an important milestone. The preparation of reliable editions is essential to literary criticism because scholars need accurate texts before they can interpret language, style and meaning.

Habibi’s contribution should therefore be understood primarily through literary history, textual research and the preservation and publication of Pashto heritage.

Zalmay Hewadmal

Zalmay Hewadmal is known for research into Pashto literary history and manuscripts. His work on the history of Pashto literature and the study of Pashto manuscripts has contributed to the documentation of literary periods, authors and textual traditions.

Literary historians such as Hewadmal provide the historical foundation on which critics can build more focused interpretations of individual works and literary movements.

Hamish Khalil

Hamish Khalil is an important scholar of Pashto literature, particularly in the study of classical poets and literary traditions. His research and critical writings have contributed to the understanding of Pashto poetry, literary personalities and the historical development of the language’s literature.

His work illustrates the importance of combining knowledge of classical texts with historical and thematic analysis.

Raj Wali Shah Khattak

Raj Wali Shah Khattak was a prominent Pashto scholar and researcher whose work addressed Pashto literary history, literary movements, cultural identity and critical interpretation. His research on literary trends and movements has been discussed in later scholarship on the development of Pashto literary thought.

His contribution is significant because literary criticism must examine not only individual texts but also the movements, intellectual debates and cultural conditions that shape literary production.

Naseebullah Seemab

Naseebullah Seemab is among the contemporary scholars whose work has been discussed in research on Pashto literary concepts, trends and movements. Scholarship reviewing this field places his work alongside earlier contributions by Raj Wali Shah Khattak.

His work represents the continuing effort to document literary movements and explain the changing intellectual currents within Pashto literature. Specific book titles, editions and publication details should be verified before being cited in a detailed bibliography.

Qalandar Momand

Qalandar Momand (1930–2003) was a major Pashto poet, writer, editor and literary intellectual. He is associated with modern Pashto literary thought and critical debate. His literary activity contributed to the development of modern Pashto writing and the discussion of literary standards and creative practice.

His contribution should be considered across poetry, prose, editing and literary debate rather than being restricted to one category.

Contemporary Researchers and Academic Scholarship

Pashto literary criticism continues through university departments, research journals, conferences and independent scholarship in Afghanistan and Pakistan. Researchers examine classical poetry, modern fiction, literary movements, gender, folklore, language, translation, textual editing and comparative literature.

Journals such as Pashto, published by the Pashto Academy, University of Peshawar, and Palatana, published by the Department of Pashto at the University of Malakand, provide platforms for academic research. Their publications include studies of literary genres, critical theory, textual scholarship and literary history.

Researchers such as Khan Zaman Kakar have examined the need to connect Pashto literary texts with wider historical contexts through approaches such as New Historicism. Such work encourages critics to study literature alongside chronicles, social records, political documents and other sources.

International scholars, including Mikhail Pelevin, have also contributed to research on early Pashto literary reflection, classical poetry and the relationship between literature and historical society. Their studies provide additional perspectives and help place Pashto literature within broader regional and comparative scholarship.

The Importance of Textual Scholarship

One of the most important contributions to literary criticism is the preparation of reliable editions of classical works. Older poems and prose texts may survive in different manuscripts, copies and printed versions. Editors must compare these sources, identify variations, explain editorial decisions and provide accurate references.

Abdullah Jan Abid’s research on the tradition of textual criticism in Pashto discusses the importance of Abdul Hai Habibi’s 1938 edition of Khushhal Khan Khattak’s collected poetry and the subsequent development of edited literary texts.

Without reliable editions, critics may base their interpretations on incorrect readings, incomplete texts or later alterations. Textual scholarship is therefore a foundation of serious literary research.

Qualities of an Effective Literary Critic

A good literary critic should possess:

Strong command of Pashto and familiarity with its regional varieties.
Knowledge of classical and modern literary traditions.
Ability to read texts closely and identify artistic techniques.
Understanding of historical and cultural contexts.
Familiarity with literary theories and critical methods.
Careful use of sources, editions and citations.
Fairness, intellectual independence and willingness to reconsider conclusions.

A critic should avoid personal attacks, unsupported praise, regional prejudice and political partisanship. Literary judgement should be based on evidence and reasoned interpretation.

Building a Stronger Critical Tradition

The future of Pashto literary criticism requires cooperation among universities, academies, publishers, libraries, independent researchers and digital knowledge platforms.

Important priorities include preserving rare books and manuscripts, digitizing literary journals, preparing reliable critical editions, documenting the work of women scholars and critics, translating important research and encouraging young researchers to publish well-supported studies.

A comprehensive reference database of Pashto critics and scholars should record verified biographies, publications, research fields, institutional affiliations and bibliographic details. Such a resource would help students and researchers identify reliable scholarship and avoid repeated or inaccurate claims.

Conclusion

Pashto literary criticism and scholarship have developed through the contributions of early writers, literary historians, editors, poets, researchers and contemporary academics. Figures such as Abdul Hai Habibi, Zalmay Hewadmal, Hamish Khalil, Raj Wali Shah Khattak and Qalandar Momand represent different dimensions of this intellectual tradition.

Their work demonstrates that the study of literature requires more than personal opinion. It depends on reliable texts, historical knowledge, careful interpretation and sustained research. Strengthening this tradition will help preserve Pashto literary heritage and support the development of future generations of writers, readers and scholars.

د پښتو ادب مهم کره کتونکي او څېړونکي

سریزه

د پښتو ادب پرمختګ یوازې د شاعرانو، ناول‌لیکوالو، ډرامه‌لیکوالو او داستان‌لیکوالو په هڅو نه دی رامنځته شوی، بلکې کره‌کتونکو، ادبي تاریخ‌پوهانو، سمون‌کوونکو، ژبپوهانو او څېړونکو هم پکې مهمه ونډه لرلې ده. دغو پوهانو ادبي اثار خوندي کړي، د هغوی سرچینې یې څېړلې، معناوې یې تفسیر کړې، د کتابونو کره چاپونه یې برابر کړي او هغه تاریخي او کلتوري شرایط یې مطالعه کړي چې ادب پکې وده کړې ده.

د پښتو ادبي څېړنې تاریخ پراخ دی. په دې تاریخ کې د پخوانیو لیکوالو ادبي تأملات، عصري ادبي تاریخ‌لیکنه، د متنونو سمون، ژبنۍ څېړنې، انتقادي مقالې او معاصرې علمي مطالعې شاملې دي. اړینه ده چې ادبي کره‌کتونکی له ادبي تاریخ‌پوه، سمون‌کوونکي او ژبپوه څخه جلا وپېژندل شي؛ ځکه د هر یوه ونډه ځانګړې ده، که څه هم ټول د ادبي میراث په ساتنه او پرمختګ کې ارزښت لري.

د ادبي تأمل لومړنۍ سرچینې

په پښتو کې انتقادي فکر یوازې د عصري پوهنتونونو او علمي ژورنالونو له رامنځته کېدو سره نه دی پیل شوی. پخوانیو لیکوالو کله ناکله د خپلو اثارو د موخې، په پښتو ژبه د لیکلو د ارزښت، د شاعرۍ د هنر او په پراخ ادبي کلتور کې د خپل مقام په اړه خبرې کړې دي.

د میخایل پېلېوېن څېړنه په اوولسمه پېړۍ کې د پښتو لیکنو د ادبي کره کتنې لومړنۍ نښې په ګوته کوي، په ځانګړي ډول د روښاني فکري غورځنګ د لیکوالو او خوشحال خان خټک په اثارو کې. دغه څرګندونې د نننۍ عصري کره کتنې بشپړ نظام نه وو، خو دا ښيي چې پښتو لیکوالو د ادبي موخې، لیکوالۍ، ژبې او هنري لاسته راوړنو په اړه فکر کاوه.

د اشرف خان خټک او کاظم خان شیدا په شاعرۍ کې هم د شاعرۍ د هنر او ادبي سبک په اړه تأملات لیدل کېږي. د دوی لیکنې ښيي چې د ژبې، هویت او شعري نوښت پوښتنې د پښتو د لومړني معاصر ادبي بحث برخه وې.

عبدالحی حبیبي

عبدالحی حبیبي (۱۹۱۰–۱۹۸۴) د پښتو ادب له اغېزناکو تاریخ‌پوهانو او څېړونکو څخه و. د هغه څېړنو د پښتو ادبي تاریخ، خطي نسخو، تاریخي سرچینو، ژبې او د کلاسیکو اثارو د خپرولو بېلابېلې برخې رانغاړلې دي.

په ۱۹۳۸ کال کې د خوشحال خان خټک د کلیاتو د چاپ لپاره د هغه سمون او اېډېټوري کار د پښتو د متني څېړنې په تاریخ کې یو مهم پړاو ګڼل کېږي. د باوري متنونو برابرول د ادبي کره کتنې لپاره بنسټیز اهمیت لري، ځکه څېړونکي باید د ژبې، سبک او معنا د تحلیل لپاره سم او کره متنونه ولري.

له همدې امله د حبیبي ونډه تر ډېره د ادبي تاریخ، متني څېړنې، د پښتو میراث د ساتنې او د کلاسیکو اثارو د خپرولو له لارې پېژندل کېږي.

زلمی هېوادمل

زلمی هېوادمل د پښتو ادبي تاریخ او خطي نسخو د څېړنې له امله پېژندل شوی دی. د پښتو ادبیاتو د تاریخ او د پښتو خطي نسخو په اړه د هغه کار د ادبي دورو، لیکوالو او متني دودونو په ثبت کې مرسته کړې ده.

د هېوادمل په څېر ادبي تاریخ‌پوهان هغه تاریخي بنسټ برابروي چې کره‌کتونکي پرې د ځانګړو اثارو او ادبي خوځښتونو ژور تفسیر جوړولای شي.

همېش خلیل

همېش خلیل د پښتو ادب مهم څېړونکی دی، په ځانګړي ډول د کلاسیکو شاعرانو او ادبي دودونو په مطالعه کې. د هغه څېړنو او انتقادي لیکنو د پښتو شاعرۍ، ادبي شخصیتونو او د پښتو ادب د تاریخي پرمختګ په پوهېدو کې مرسته کړې ده.

د هغه کار د دې اهمیت څرګندونه کوي چې د کلاسیکو متونو پېژندنه باید له تاریخي او موضوعي تحلیل سره یوځای وي.

راج ولي شاه خټک

راج ولي شاه خټک د پښتو ژبې مشهور عالم او څېړونکی و. د هغه څېړنو د پښتو ادبي تاریخ، ادبي خوځښتونو، کلتوري هویت او انتقادي تفسیر موضوعات رانغاړل. د ادبي تمایلاتو او خوځښتونو په اړه د هغه څېړنې په وروستیو علمي لیکنو کې هم یادې شوې دي.

د هغه ونډه ځکه مهمه ده چې ادبي کره کتنه یوازې د انفرادي اثارو مطالعه نه ده، بلکې ادبي خوځښتونه، فکري بحثونه او هغه کلتوري شرایط هم څېړي چې ادبي تولید ترې اغېز اخلي.

نصیب‌الله سیماب

نصیب‌الله سیماب د معاصرو پښتو څېړونکو له ډلې څخه دی چې د پښتو ادب د مفاهیمو، تمایلاتو او خوځښتونو په اړه یې کار په څېړنیزو لیکنو کې یاد شوی دی. د دې موضوع په اړه علمي څېړنې د هغه کار د راج ولي شاه خټک له پخوانیو هڅو سره پرتله کوي.

د هغه کار د پښتو ادبي خوځښتونو د ثبت او د ادبي فکر د بدلېدونکو تمایلاتو د تشریح په برخه کې د دوامداره څېړنې استازیتوب کوي. د هغه د کتابونو مشخص نومونه، چاپونه او د خپرېدو معلومات باید په مفصل کتاب‌پېژندنیز فهرست کې له باوري سرچینو سره وکتل شي.

قلندر مومند

قلندر مومند (۱۹۳۰–۲۰۰۳) د پښتو ژبې مهم شاعر، لیکوال، اېډېټر او ادبي شخصیت و. هغه د معاصر پښتو ادبي فکر او انتقادي بحثونو له بهیر سره تړاو لري. د هغه ادبي فعالیت د معاصر پښتو نثر او شاعرۍ د ودې او د ادبي معیارونو او تخلیقي لیکنې په اړه د بحثونو په پراختیا کې ونډه لرلې ده.

د هغه ونډه باید یوازې په یوه برخه کې محدوده نه شي، بلکې شاعري، نثر، اېډېټوري کار او ادبي بحثونه یې ټول باید په پام کې ونیول شي.

معاصر څېړونکي او علمي ادبي مطالعات

د پښتو ادبي کره کتنې بهیر په افغانستان او پاکستان کې د پوهنتونونو د پښتو څانګو، څېړنیزو ژورنالونو، علمي کنفرانسونو او خپلواکو څېړونکو له لارې روان دی. څېړونکي کلاسیکه شاعري، معاصر داستان، ادبي خوځښتونه، جنسیت، ولسي ادب، ژبه، ژباړه، متني سمون او پرتلیز ادب مطالعه کوي.

پښتو چې د پېښور پوهنتون د پښتو اکېډمۍ له خوا خپرېږي، او پلاتنه چې د ملاکنډ پوهنتون د پښتو څانګې له خوا خپرېږي، د علمي څېړنو لپاره مهمې خپرندویې سرچینې دي. په دغو ژورنالونو کې د ادبي ژانرونو، کره کتنې، متني څېړنې او ادبي تاریخ په اړه مقالې خپرېږي.

د خان زمان کاکړ په څېر څېړونکو د نوې تاریخ‌پالنې په څېر میتودونو له لارې د پښتو ادبي متنونو او پراخو تاریخي شرایطو ترمنځ د اړیکې پر اړتیا بحث کړی دی. دغه ډول څېړنې کره‌کتونکي هڅوي چې ادب له تاریخ‌لیکنو، ټولنیزو اسنادو، سیاسي مدارکو او نورو سرچینو سره یوځای مطالعه کړي.

نړیوالو څېړونکو، لکه میخایل پېلېوېن، هم د پښتو د لومړنیو ادبي تأملاتو، کلاسیکې شاعرۍ او د ادب او تاریخي ټولنې د اړیکو په اړه څېړنې کړې دي. د دوی کارونه نوې علمي زاویې وړاندې کوي او پښتو ادب له پراخو سیمه‌ییزو او پرتلیزو مطالعاتو سره تړي.

د متني څېړنې اهمیت

د ادبي کره کتنې یوه مهمه برخه د کلاسیکو اثارو د کره چاپونو برابرول دي. پخواني شعرونه او نثري متون کله ناکله په بېلابېلو خطي نسخو، نقلونو او چاپي بڼو کې پاتې وي. سمون‌کوونکی باید دغه سرچینې پرتله کړي، د متن توپیرونه وښيي، د خپلو سمونونو دلیلونه بیان کړي او کره حوالې وړاندې کړي.

د عبدالله جان عابد څېړنه په پښتو کې د متني کره کتنې دود څېړي او د خوشحال خان خټک د کلیاتو د ۱۹۳۸ کال چاپ او له هغه وروسته د ادبي اثارو د سمون پرمختګ ته اشاره کوي.

له کره چاپونو پرته، کره‌کتونکي ښايي خپلې ارزونې پر ناسم لوست، نیمګړو متونو یا وروسته رامنځته شوو بدلونونو ولاړې کړي. له همدې امله متني څېړنه د جدي ادبي څېړنې بنسټ دی.

د اغېزمن ادبي کره‌کتونکي ځانګړنې

ښه ادبي کره‌کتونکی باید لاندې وړتیاوې ولري:

پر پښتو ژبه او سیمه‌ییزو لهجو ښه پوهه.
د کلاسیک او معاصر ادبي دودونو پېژندنه.
د متن د دقیق لوستلو او ادبي تخنیکونو د پېژندلو وړتیا.
د تاریخي او کلتوري چاپېریال درک.
د ادبي نظریو او کره کتنې د میتودونو پېژندنه.
د سرچینو، چاپونو او حوالو دقیق استعمال.
انصاف، فکري خپلواکي او د خپلو پایلو د بیا ارزونې وړتیا.

کره‌کتونکی باید له شخصي بریدونو، بې‌دلیله ستاینې، سیمه‌ییز تعصب او سیاسي طرفدارۍ څخه ډډه وکړي. ادبي قضاوت باید پر شواهدو او منطقي تفسیر ولاړ وي.

د پیاوړي ادبي انتقادي دود جوړول

د پښتو ادبي کره کتنې راتلونکی د پوهنتونونو، اکېډمیو، خپرندویانو، کتابتونونو، خپلواکو څېړونکو او ډیجیټلي علمي مرکزونو په همکارۍ پورې تړلی دی.

مهم لومړیتوبونه یې د نادرو کتابونو او خطي نسخو ساتنه، د ادبي مجلو ډیجیټلي کول، د کره متني چاپونو برابرول، د ښځینه پوهانو او کره‌کتونکو د ونډې ثبتول، د مهمو څېړنو ژباړه او د ځوانو څېړونکو هڅول دي.

د پښتو د کره‌کتونکو او څېړونکو یو جامع معلوماتي بانک باید د هغوی کره ژوندلیکونه، خپرونې، د څېړنې برخې، علمي تړاوونه او کتاب‌پېژندنیز معلومات ثبت کړي. دا ډول سرچینه به له زده‌کوونکو او څېړونکو سره د باوري علمي موادو په موندلو کې مرسته وکړي او د ناسمو یا تکراري ادعاوو مخه به ونیسي.

پایله

د پښتو ادبي کره کتنې او څېړنې بهیر د پخوانیو لیکوالو، ادبي تاریخ‌پوهانو، سمون‌کوونکو، شاعرانو، څېړونکو او معاصرو پوهانو د هڅو په پایله کې وده کړې ده. عبدالحی حبیبي، زلمی هېوادمل، همېش خلیل، راج ولي شاه خټک او قلندر مومند د دې فکري دود بېلابېل اړخونه څرګندوي.

د دوی کارونه ښيي چې د ادب مطالعه یوازې شخصي نظر ته اړتیا نه لري، بلکې کره متون، تاریخي پوهه، دقیق تفسیر او دوامداره څېړنه غواړي. د دې دود پیاوړتیا به د پښتو ادبي میراث په ساتنه او د راتلونکو نسلونو د لیکوالو، لوستونکو او څېړونکو په روزنه کې مرسته وکړي.

د لا زیاتو مطالعو لپاره

عبدالله جان عابد، «په پښتو کې د متني کره کتنې دود»، تکاټو، ۲۰۱۳.
میخایل پېلېوېن، «په لومړنیو معاصرو پښتو لیکنو کې د ادبي کره کتنې پیل»، ایراني مطالعات، ۲۰۲۱.
میخایل پېلېوېن، «په پښتو کې روا جادو: د دوو کلاسیکو پښتنو شاعرانو په شعرونو کې هنر او قومیت»، د شاهي اسیايي ټولنې ژورنال، ۲۰۲۵.
سعیدالامین احسن خېښګي، «د پښتو ادب مفاهیم، تمایلات او خوځښتونه: یوه انتقادي او تشریحي مطالعه»، پښتو.
خان زمان کاکړ، «ادبي کره کتنه او نوې تاریخ‌پالنه»، تکاټو، ۲۰۱۵.
د ملاکنډ پوهنتون د پښتو څېړنیز ژورنال پلاتنه، د ژورنال موخې او څېړنیزې برخې.

5 Views